Sunucu İzleme ve Monitoring Rehberi

Sunucu izleme (monitoring), sunucunuzun kaynak kullanımını ve servislerinin durumunu sürekli kaydedip eşikler aşıldığında sizi uyaran sistemdir. Amacı grafik biriktirmek değil, iki soruya hızlı cevap verebilmektir: “Şu an bir sorun var mı?” ve “Bu sorun ne zaman başladı?”

Bu rehberde önce anlık teşhis komutlarını gerçek çıktılarıyla ele alıyoruz, sonra sürekli izleme için Netdata, Prometheus + Grafana ve Uptime Kuma kurulumlarını adım adım kuruyoruz. Sonunda hangi metriğe hangi eşiği koymanız gerektiğini ve alarm kurmanın püf noktalarını bulacaksınız.

İzlenmesi Gereken Metrikler#

Anlık Teşhis: Sunucuya Bağlanıp Bakmak#

Bir sorun bildirimi aldığınızda ilk yapacağınız iş sunucuya bağlanıp durumu görmektir. Aşağıdaki altı komut, sorunların büyük bölümünü teşhis eder.

htop — genel görünüm#

sudo apt install -y htop
htop

htop ekranının üst kısmındaki çekirdek çubukları renk kodludur: yeşil kullanıcı süreçleri, kırmızı çekirdek süreçleri, mavi düşük öncelikli işler. Kırmızının baskın olması genellikle I/O ya da ağ yoğunluğuna işaret eder. F6 ile sıralama ölçütünü, F9 ile süreç sonlandırmayı kullanabilirsiniz.

vmstat — sistem geneli özet#

vmstat 2 5

# Örnek çıktı:
# procs -----------memory---------- ---swap-- -----io---- -system-- ------cpu-----
#  r  b   swpd   free   buff  cache   si   so    bi    bo   in   cs us sy id wa st
#  2  0  12288 1148236 412008 6182144    0    0    18    94  842 1503 14  3 82  1  0
#  1  1  12288 1141024 412008 6183992    0    0     0   612  980 1721 11  2 79  8  0

Bu çıktıda dikkat edilecek üç sütun var: r (çalışmayı bekleyen süreç sayısı), wa (CPU’nun disk beklemekle geçirdiği süre yüzdesi) ve si/so (takas alanına yazma/okuma). wa değeri sürekli çift haneliyse darboğaz CPU değil disktir. so sıfırdan büyükse RAM yetmiyordur.

iotop — hangi süreç diski meşgul ediyor?#

sudo apt install -y iotop
sudo iotop -o -a

# Örnek çıktı:
# Total DISK READ:  1.42 M/s | Total DISK WRITE: 18.94 M/s
#   TID  PRIO  USER     DISK READ  DISK WRITE  COMMAND
#  2041  be/4  minecraft  842.0 K   14.21 M    java -Xms6G -Xmx6G -jar paper.jar
#  1108  be/4  mysql      612.0 K    4.02 M    mariadbd

ss — ağ bağlantıları#

# Dinlenen portlar ve süreçler
sudo ss -tlnp

# Bağlantı durumu özeti
ss -s
# Total: 412
# TCP:   386 (estab 214, closed 128, orphaned 0, timewait 121)

# En çok bağlantı kuran IP'ler
ss -ntu state established | awk '{print $5}' | cut -d: -f1 | sort | uniq -c | sort -rn | head

df ve du — disk#

df -h
# Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
# /dev/nvme0n1p2  196G  168G   19G  90% /

# %90 görüyorsanız kaynağı bulun
sudo du -h --max-depth=1 / | sort -hr | head -8
# 168G  /
# 96G   /var
# 41G   /opt
# 18G   /home

dmesg — çekirdek mesajları#

# Bellek yetersizliğinden öldürülen süreçler
sudo dmesg -T | grep -i "out of memory"

# Örnek çıktı:
# [Tue Aug 11 21:14:07 2026] Out of memory: Killed process 2041 (java)
#   total-vm:12841024kB, anon-rss:8412208kB

# Disk hataları
sudo dmesg -T | grep -iE "i/o error|ata.*failed"

Bu komutların temel kullanımı ve daha fazlası için Linux temel komutları sayfasına bakabilirsiniz.

Netdata: Tek Sunucu İçin En Hızlı Çözüm#

Netdata, kurulumdan saniyeler sonra saniyelik çözünürlükte yüzlerce metriği web arayüzünde gösterir. Yapılandırma dosyası düzenlemenize gerek kalmadan CPU, bellek, disk, ağ, systemd servisleri ve varsa MySQL, Nginx, Redis gibi servisleri otomatik tespit eder.

# Resmî kurulum betiği
curl -fsSL https://get.netdata.cloud/kickstart.sh -o /tmp/netdata-kickstart.sh
sh /tmp/netdata-kickstart.sh --stable-channel

# Servis durumu
sudo systemctl status netdata

# Varsayılan port 19999'da dinler
sudo ss -tlnp | grep 19999
# LISTEN 0 4096 0.0.0.0:19999 users:(("netdata",pid=5211,fd=6))

# Yalnızca yerel arayüzde dinlesin
sudo nano /etc/netdata/netdata.conf

# [web] bölümüne:
#   bind to = 127.0.0.1

sudo systemctl restart netdata

# Sonra SSH tüneliyle güvenle erişin (kendi bilgisayarınızdan):
ssh -L 19999:localhost:19999 yonetici@203.0.113.45
# Tarayıcıda: http://localhost:19999

Alternatif olarak Nginx ters vekil arkasına alıp temel kimlik doğrulama ekleyebilir, güvenlik duvarında portu yalnızca kendi IP’nize açabilirsiniz. Kural yazımı için firewall yapılandırması sayfasına bakın.

Netdata alarmlarını Discord’a bağlama#

sudo nano /etc/netdata/health_alarm_notify.conf

# İlgili satırları düzenleyin:
# SEND_DISCORD="YES"
# DISCORD_WEBHOOK_URL="https://discord.com/api/webhooks/..."
# DEFAULT_RECIPIENT_DISCORD="alarmlar"

# Test bildirimi gönder
sudo -u netdata /usr/libexec/netdata/plugins.d/alarm-notify.sh test

Uptime Kuma: Dışarıdan Erişilebilirlik Kontrolü#

Sunucu içi izleme bir şeyi gösteremez: sunucu tamamen erişilemez olduğunda kimse haber veremez. Bu yüzden dışarıdan kontrol yapan ayrı bir sistem gerekir. Uptime Kuma tam olarak bunu yapar ve ideal olarak izlediği sunucudan farklı bir yerde çalıştırılmalıdır.

# Docker ile kurulum (en pratik yol)
sudo apt install -y docker.io
sudo systemctl enable --now docker

sudo docker run -d --restart=always \
  -p 3001:3001 \
  -v uptime-kuma:/app/data \
  --name uptime-kuma \
  louislam/uptime-kuma:1

# Durumu kontrol et
sudo docker ps
# CONTAINER ID   IMAGE                        STATUS         PORTS
# 8c14a2f9d331   louislam/uptime-kuma:1       Up 2 minutes   0.0.0.0:3001->3001/tcp

Tarayıcıdan http://sunucu-ip:3001 adresine gidip yönetici hesabı oluşturun. Ardından ekleyeceğiniz kontroller:

Prometheus ve Grafana: Çoklu Sunucu İzleme#

Birden fazla sunucu yönetiyorsanız her birine ayrı panel kurmak yerine metrikleri merkezî bir yerde toplamak gerekir. Prometheus metrikleri toplar ve saklar, Grafana bunları görselleştirir.

Node Exporter kurulumu (izlenecek her sunucuya)#

# Kullanıcı oluştur
sudo useradd --no-create-home --shell /bin/false node_exporter

# İkiliyi indirip yerleştirin (sürüm numarasını resmî sayfadan doğrulayın)
cd /tmp
tar xzf node_exporter-*.linux-amd64.tar.gz
sudo cp node_exporter-*/node_exporter /usr/local/bin/
sudo chown node_exporter:node_exporter /usr/local/bin/node_exporter

# /etc/systemd/system/node_exporter.service
[Unit]
Description=Prometheus Node Exporter
After=network-online.target
Wants=network-online.target

[Service]
User=node_exporter
Group=node_exporter
Type=simple
ExecStart=/usr/local/bin/node_exporter --web.listen-address=127.0.0.1:9100
Restart=always
RestartSec=5
NoNewPrivileges=true
ProtectSystem=strict
ProtectHome=true

[Install]
WantedBy=multi-user.target

sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now node_exporter
sudo systemctl status node_exporter

# Metriklerin üretildiğini doğrula
curl -s localhost:9100/metrics | head -5
# HELP go_gc_duration_seconds A summary of the wall-time pause duration
# TYPE go_gc_duration_seconds summary
# go_gc_duration_seconds{quantile="0"} 4.1204e-05

Prometheus yapılandırması (merkezî sunucuda)#

# /etc/prometheus/prometheus.yml
global:
  scrape_interval: 15s
  evaluation_interval: 15s

rule_files:
  - "/etc/prometheus/kurallar/*.yml"

scrape_configs:
  - job_name: 'sunucular'
    static_configs:
      - targets:
          - '10.0.0.11:9100'
          - '10.0.0.12:9100'
          - '10.0.0.13:9100'
        labels:
          ortam: 'uretim'

  - job_name: 'nginx'
    static_configs:
      - targets: ['10.0.0.11:9113']

Alarm kuralları#

# /etc/prometheus/kurallar/sunucu.yml
groups:
  - name: sunucu-alarmlari
    rules:
      - alert: DiskDoluyor
        expr: (1 - node_filesystem_avail_bytes{mountpoint="/"} / node_filesystem_size_bytes{mountpoint="/"}) * 100 > 85
        for: 10m
        labels:
          severity: kritik
        annotations:
          summary: "{{ $labels.instance }} disk %85 üzerinde"

      - alert: BellekAzaldi
        expr: (node_memory_MemAvailable_bytes / node_memory_MemTotal_bytes) * 100 < 15
        for: 5m
        labels:
          severity: uyari
        annotations:
          summary: "{{ $labels.instance }} kullanılabilir bellek %15 altında"

      - alert: SunucuErisilemiyor
        expr: up == 0
        for: 2m
        labels:
          severity: kritik
        annotations:
          summary: "{{ $labels.instance }} 2 dakikadır yanıt vermiyor"

      - alert: YuksekIOWait
        expr: avg by (instance) (rate(node_cpu_seconds_total{mode="iowait"}[5m])) * 100 > 20
        for: 10m
        labels:
          severity: uyari
        annotations:
          summary: "{{ $labels.instance }} disk beklemesi yüksek"

# Yapılandırmayı doğrula ve yeniden yükle
promtool check config /etc/prometheus/prometheus.yml
promtool check rules /etc/prometheus/kurallar/sunucu.yml
sudo systemctl reload prometheus

Log İzleme#

Metrikler “bir şey ters gitti” der, loglar “ne ters gitti” der. İkisi birlikte kullanılmalıdır.

# Servis loglarını canlı izle
sudo journalctl -u nginx -f

# Yalnızca hataları, son bir saatte
sudo journalctl -p err --since "1 hour ago" --no-pager

# Birden çok servisi birlikte izle
sudo journalctl -u nginx -u php8.3-fpm -u mariadb -f

# Belirli bir zaman aralığı (olay sonrası inceleme)
sudo journalctl --since "2026-08-11 21:00" --until "2026-08-11 22:00"

# Web sunucusunda 5xx hatalarını say
awk '$9 ~ /^5/ {print $9}' /var/log/nginx/access.log | sort | uniq -c
#    142 500
#     18 502
#      6 504

Log dosyalarının diski doldurmaması için döndürme (rotation) kurulu olmalıdır:

# /etc/logrotate.d/uygulama
/var/log/uygulama/*.log {
    daily
    rotate 14
    compress
    delaycompress
    missingok
    notifempty
    create 0640 www-data adm
    sharedscripts
    postrotate
        systemctl reload uygulama > /dev/null 2>&1 || true
    endscript
}

# Yapılandırmayı test et (gerçekten döndürmeden)
sudo logrotate -d /etc/logrotate.d/uygulama

# Zorla çalıştır
sudo logrotate -f /etc/logrotate.d/uygulama

Basit Kendi Kontrol Betiğiniz#

Tam bir izleme yığını kurmak istemiyorsanız, cron ile çalışan küçük bir betik bile büyük fark yaratır:

#!/bin/bash
# /usr/local/bin/kontrol.sh
set -uo pipefail

WEBHOOK="https://discord.com/api/webhooks/..."
ESIK_DISK=85
ESIK_BELLEK=15

bildir() {
  curl -s -H "Content-Type: application/json" \
       -d "{\"content\":\"$(hostname): $1\"}" "$WEBHOOK" > /dev/null
}

# Disk kontrolü
DISK=$(df / | awk 'NR==2 {print $5}' | tr -d '%')
if [ "$DISK" -ge "$ESIK_DISK" ]; then
  bildir "UYARI - kök disk %$DISK dolu"
fi

# Bellek kontrolü
BELLEK=$(free | awk '/Mem:/ {printf("%.0f", $7/$2 * 100)}')
if [ "$BELLEK" -le "$ESIK_BELLEK" ]; then
  bildir "UYARI - kullanılabilir bellek %$BELLEK"
fi

# Kritik servisler
for servis in nginx mariadb; do
  if ! systemctl is-active --quiet "$servis"; then
    bildir "KRİTİK - $servis servisi çalışmıyor"
  fi
done

# Yük ortalaması
CEKIRDEK=$(nproc)
YUK=$(awk '{print int($1)}' /proc/loadavg)
if [ "$YUK" -gt "$CEKIRDEK" ]; then
  bildir "UYARI - yük ortalaması $YUK (çekirdek: $CEKIRDEK)"
fi

sudo chmod +x /usr/local/bin/kontrol.sh

# Her 5 dakikada bir çalıştır
sudo crontab -e
*/5 * * * * /usr/local/bin/kontrol.sh

Uygulamaya Özel İzleme#

Sistem metrikleri her şeyi anlatmaz. Sunucunuzun CPU’su rahat olabilir ama uygulamanız yine de kötü çalışıyor olabilir.

• Web: yanıt süresi (TTFB), 5xx hata oranı, PHP-FPM aktif süreç sayısı, veritabanı yavaş sorgu sayısı. Ölçüm yöntemleri site hızlandırma rehberinde.
• Minecraft: TPS değeri, kayıtlı oyuncu sayısı, chunk yükleme süresi, JVM heap kullanımı. Ayrıntılı analiz için spark ve timings raporu sayfası.
• Veritabanı: bağlantı sayısı, yavaş sorgu günlüğü, InnoDB tampon havuzu isabet oranı.
• Discord bot: yeniden başlatma sayacı, bellek eğrisi, API hız sınırı uyarıları. Servis kurulumu bot hosting rehberinde.
• Yedekleme: son yedeğin tarihi ve boyutu. Sessizce duran bir yedek görevi en tehlikeli arızadır: yedekleme stratejileri.

Alarm Kurmanın Kuralları#

1. Yalnızca müdahale gerektiren durumlara alarm koyun#

   “CPU %60’a çıktı” bilgi notudur, alarm değil. Gereksiz uyarılar kanalı gürültüye boğar ve gerçek alarm gözden kaçar.

2. Süre koşulu ekleyin#

   Anlık bir sıçrama sorun değildir. for: 10m gibi bir koşul, geçici dalgalanmaların alarm üretmesini engeller.

3. Seviyelendirin#

   Uyarı ve kritik ayrımı yapın; ikisini farklı kanallara gönderin. Gece uyandıracak alarm yalnızca kritik olanlar olsun.

4. Alarmın nasıl çözüleceğini yazın#

   Alarm mesajına kısa bir eylem notu ekleyin: “disk dolu — /var/log kontrol et”. Gece yarısı bunu okuyan kişi (muhtemelen siz) teşekkür edecektir.

5. Alarmları düzenli gözden geçirin#

   Hiç tetiklenmeyen alarm belki yanlış yazılmıştır; sürekli tetiklenen alarm ya eşiği yanlıştır ya da çözülmesi gereken gerçek bir sorun vardır.

Özetle#

İzleme kurmanın en pratik yolu iki katmandır: sunucu içinde Netdata ile ayrıntılı metrik toplayın, dışarıda farklı bir makinede Uptime Kuma ile erişilebilirlik kontrolü yapın. Bu ikili, tek sunuculu kurulumların neredeyse tüm ihtiyacını karşılar. Birden çok sunucu yönetiyorsanız Prometheus + Grafana kombinasyonuna geçin.

Hangi aracı seçerseniz seçin üç şeyi atlamayın: Netdata panelini internete açık bırakmayın, alarmları gerçekten göreceğiniz bir kanala gönderin ve dış kontrolü izlediğiniz sunucudan bağımsız bir yerde çalıştırın. Bir sorunu kullanıcılarınızdan önce fark etmek, müdahale süresini saatlerden dakikalara indirir — izlemenin tek amacı da budur.